| Piše: Sanja Petrović Todosijević | 14/12/2013 | 08:41 |
Januara meseca 1997. godine u Berlinu, umetnik Horst Hoajzel pokušao je da se predstavi instalacijom čije je izlaganje najpre zabranjeno a zatim dopušteno. U noći 26. na 27. januar, Hoajzel je organizovao svetlosnu projekciju u kojoj se, na nekoliko trenutaka, na Brandenburškoj kapiji pojavljuje i sa njom stapa kapija logora Aušvic. Umetnička interpretacija imala je za cilj da ukaže na Brandenburšku kapiju tj. dekonstruiše Brandenburšku kapiju kao nacionalni simbol. Glavni Hoajzelov cilj je bio da doprinese sticanju dubljeg i dalekosežnijeg uvida u prošlost nemačkog društva i države. Lična, pa čak i duboko intimna intervencija umetnika tj. pojedinca na jednom od neprikosnovenih simbola savremene nemačke države, ali i prošlosti, pokazala je do koje mere, kako ističe Alaida Asman, dinamika individualnog i kolektivnog sećanja ili pamćenja mora predstavljati predmet ozbiljnih opservacija u društvima koja egzistiraju u senci jedne zaista traumatične prošlosti (1).
Za pisce istorije sećanje je oduvek predstavljalo nezaobilazan izvor saznanja. O tome svedoče dela mnogih antičkih autora, kasnije srednjovekovnih i novovekovnih sve do kraja prve polovine 19. veka kada je mladom Leopoldu Rankeu pošlo za rukom da, zahvaljujući sistematskoj analizi izvora, „osmisli“ kritički metod a istoriju uzdigne na pijedestal naučne istoriografije. Ovaj „čin“ značio je i distanciranje nauke od usmenog iskaza i ličnog sećanja koje nije moglo biti od pomoći u nameri da se uspostavi, toliko željena, objektivna neutralnost (2). Tragično iskustvo Prvog a zatim i Drugog svetskog rata u kome je živote izgubilo preko pedeset miliona ljudi, od kojih je šest miliona stradalo u Holokaustu u aktima direktnog terora i nacističkim logorima smrti, otvorilo je mnoga pitanja u vezi sa smislom i svrhom istorijske nauke. Suočeni sa „nedostatkom dokaza“ o zločinima istoričari su bili primorani da prizovu u pomoć sećanje. Istoriografija se promenila jer su subjektivno iskustvo i objektivna pojava prestali da važe za nespojive pojave. Naprotiv, više nego ikada do tada počeli su da se dopunjuju. Upravo zahvaljujući pamćenju tj. uzimanju u obzir usmenih svedočanstava kao relevantnih izvora saznanja istoriografija je postala nauka u kojoj se mnogo više naglašavaju dimenzije emocionalnog i individualnog doživljaja. Istorijska nauka je osvestila svoju etičku orjentaciju bez koje postaje banalna interpretacija, često vulgarna i, po savremena društva opasna.
Trend prikupljanja usmenih svedočanstava „preplavio“ je Evropu i Ameriku posle Drugog svetskog rata. Memorijalni centar Jad Vašem i Memorijalni muzej Holokausta u Vašingtonu baštine neke od najbogatijih zbirki ličnih sećanja preživelih Holokausta. Jednu od najznačajnijih inicijativa na polju prikupljanja usmenih svedočanstava predstavlja projekat poznatog američkog reditelja Stivena Spilberga. Od novca zarađenog distribucijom i prikazivanjem čuvenog filma "Šindlerova lista", Spilberg je 1993. godine osnovao SHOAH fondaciju koja je do sada prikupila preko pedeset hiljada intervjua datih na 31 jeziku u 57 zemalja sveta (3).
U posleratnoj tj. socijalističkoj Jugoslaviji rad na prikupljanju sećanja učesnika Drugog svetskog rata poveren je Savezu udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata tj. SUBNOR-u. Dugogodišnje aktivnosti rezultirale su formiranjem brojnih zbirki memoarske građe koje se čuvaju po arhivskim institucijama širom bivše jugoslovenske države (4).
Prikupljanje usmenih svedočanstava predstavlja dominantan trend i danas. Raspad Jugoslavije i ratovi koji su se odigrali na prostoru bivše jugoslovenske države tokom devedesetih godina 20. veka, nesumnjivo su otvorili brojna pitanja na koja se nije moglo odgovoriti bez „upliva“ u lična često najintimnija i najbolnija sećanje pojedinaca, koji su kao direktni učesnici ili „udaljeni“ posmatrači bili svedoci različitih događaja – od propratnih manifestacija rata do akata direktnog i brutalnog terora.
26. septembra 2013. godine u Novinarskom domu u Zagrebu predstavljeni su dosadašnji rezultati rada na projektu "Osobna sjećanja ljudi na Drugi svjetski rat i ostale oblike političkog nasilja od 1941. godine do danas" u organizaciji Dokumente. Centra za suočavanje sa prošlošću iz Zagreba, pod naslovom Suočavanjem s prošlošću do održivog mira (5). Po svom obimu projekat Dokumente predstavlja jednu od najznačajnijih inicijativa na polju prikupljanja usmenih svedočanstava u poslednjih dvadeset pet godina u ovom delu Evrope. Pored projekta Dokumente, na prostoru bivše Jugoslavije mogu se izdvojiti još dva, posebno značajna projekta: "Usmena istorija – svedočanstva učesnika antifašističke borbe", Fondacije Hajnrih Bel, Saveza antifašista Srbije i Nezavisnog udruženja novinara Srbije i "Video arhiva socijalizma", Centra za vizuelnu istoriju iz Beograda.
Predstavljanje projekta septembra meseca 2013. otvorilo je brojna pitanja koja se odnose na složen odnos sećanja i istorijskog pamćenja. Moglo bi se reći da je ova relacija došla do izražaja i pre nego što je projekat poprimio formu koju danas ima. Naime, projektu Osobna sjećanja ljudi na Drugi svjetski rat i ostale oblike političkog nasilja od 1941. godine do danas, koji je startovao 2010. godine, predhodio je projekat Snimanje osobnih sjećanja na rat na području Pakraca, Lipika i okolnih mjesta koji se odnosio, pre svega, na problematiku devedesetiha godina. Ipak, već tada se pokazalo da brojni sagovornici imaju potrebu da se tumačeći savremene događaje, događaje iz neposredne prošlosti referiraju na događaje iz Drugog svetskog rata. Ova tendencija došla je do izražaja i na predstavljanju projekta u Zagrebu kada je jedna od sagovornica, osvrćući se na brojne komentare koji su se mogli čuti, izgovorila: „Drugi svetski rat nam ne da da koračamo, a bojim se da neće dati ni mojim unucima“. Projektom koji je predstavila u Novinarskom domu u Zagrebu, izborom gostiju koji su govorili, pre svega, u okviru panela "Upotreba kolekcije u umjetničke, istraživačke i obrazovne svrhe – usmena povijest kao javna povijest", među kojima su se našli: istoričarka Nataša Mataušić, reditelj i producent Nenad Puhovski, pozorišni reditelj Oliver Frljić, Dokumenta je otvorila, između ostalih, jedno od, za istorijsku nauku ali i države koje su nastale na prostoru bivše Jugoslavije, ključnih pitanja, a to je pitanje odnosa prema tzv. „zajedničkoj prošlosti“. Na prostoru čitave bivše Jugoslavije, svih novonastalih nacionalnih država jasno se vidi, kako u javnom prostoru tako i u javnom govoru, da se odnos prema Jugoslaviji tj. prema, pre svega, socijalističkoj Jugoslaviji u dobroj meri definiše odnosom prema preteškom nasleđu Drugog svetskog rata. Pokazalo se da „sadašnjica“ neminovno „diriguje prošlosti kao članovima nekog orkestra. Njoj su potrebni baš ovi tonovi i nijedan drugi. Tako se prošlost pojavljuje čas kao dugačka, čas kao kratka. Čas zazvoni, čas zanemi. U sadašnjici je na delu samo onaj deo prošlosti čiji je cilj da tu sadašnjicu osvetli, ili pak zamrači“(6).
Citat iz romana Itala Zveva, Zenova savest iz 1923. godine na slikovit način otvara pitanje s početka – Šta je sećanje istoriji? Da li je uvođenje usmenog svedočanstva kao relevantnog izvora istorijskog saznanja u istoričarev iskaz, „na sva zvona“, umanjilo ili relativizovalo istorijsko pamćenje, proširilo prostor manipulacije, učinilo da se od drveta, često, ne vidi šuma? Možda i jeste, ali u istoj onoj meri u kojoj identičnoj svrsi može poslužiti svaka druga vrsta istorijskog pa i pisanog izvora. Drugim rečima, problem sa istorijskim pamćenjem ne nastaje u trenutku kada se istoričar suoči sa obiljem različitih vrsta istorijskih izvora već onda kada reši da ih upotrebi. Pitanje (zlo)upotrebe istorijskih izvora jedno je od najznačajnijih u istorijskoj struci. I ako često zbunjuje i predstavlja predmet burnih i bučnih sporenja ono je odraz spremnosti političke elite i društva da se prema događajima iz prošlosti (ne)odnose kao prema mehanizmu za plasiranje parola koje se izlivaju na ulice, stadione, među mase koje treba, po ko zna koji put mobilisati za neki „viši cilj“.
Napomene:
(1) Alaida Asman, Duga senka prošlosti. Kultura sećanja i politika povesti, Beograd, 2011, str. 9-16.
(2) Više o usmenoj istoriji vidi u: Пол Томас, Глас прошлости. Усмена историја, Београд, 2012.
(3) Исто
(4) Više o zbirkama memoarske građe u socijalističkoj Jugoslaviji vidi u: Milena Radojčić, „Zbirke radničkog pokreta NOR-a i posleratne izgradnje vlasti“, Pedeset godina Istorijskog arhiva Beograda, Beograd, 1995.
(5) Više o projektu
(6) A. Asman, n.d, str. 15.
* Sanja Petrović Todosijević je istoričarka koja radi na Institutu za noviju istoriju Srbije